Aandoeningen A-Z

Vitamine B12-tekort

vitamine b12 tekort

Een vitamine B12-tekort wordt regelmatig gezien. Vooral ouderen, veganisten en mensen met een (chronische) darmaandoening lopen hierbij risico.

Welke gevolgen kan een vitamine B12-tekort hebben?

Hoe loop je zo’n tekort eigenlijk op?

En in welke producten zit je dagelijkse portie vitamine B12?

Lees hier alles over deze bijzondere vitamine.

Wat is vitamine B12?

Vitamine B12 is een zogenoemde ‘water oplosbare’ vitamine en wordt ook wel ‘cobalamine’ genoemd. Ons lichaam maakt deze stof in kleine hoeveelheden aan. Hiernaast hebben we niet veel nodig om onze aanbevolen dagelijkse hoeveelheid te bereiken.

Helaas wordt B12 geproduceerd op een plek in de darm, waar we deze stof niet (goed) kunnen absorberen. Het wordt dus wel mondjesmaat geproduceerd, maar dit wordt ook gelijk weer door het darmstelsel afgevoerd.

Zonde, want zo bereikt bijna niets van deze productie onze bloedbaan.

Vitamine B12 is de grootste uit de groep van B-vitamines. In totaal zijn er 8, waarbij vitamine B12 chemisch gezien de meest ingewikkelde structuur heeft.

Deze vitamine wordt alleen maar geproduceerd door specifieke bacteriën, zoals het kleine groepje in onze darm en Archaea. Archaea zijn oerbacteriën, micro organismen zonder celkern.

Sommige van deze bacteriën zijn te vinden in het gras en ruwvoer dat door onze herkauwers gegeten wordt. Denk hierbij aan koeien, geiten en schapen. De bacterie wordt opgegeten en vestigt zich vervolgens in de darm, waar het verder gaat met vitamine B12 produceren.

Dit is niet alleen voor herkauwers belangrijk. Ook mensen hebben deze vitamine nodig. Maar waarom eigenlijk?

Waarom heb je vitamine B12 nodig?

Een vitamine B12-tekort kan voor allerlei klachten zorgen. Deze stof speelt namelijk een belangrijke rol in ons lichaam.

Wat doet het zoal?

DNA synthese

Vitamine B12 is in combinatie met foliumzuur (vitamine B11) onmisbaar in de vorming van ons DNA en RNA. Deze vorming noemen we ‘synthese’. RNA staat voor Ribonucleïnezuur, wat één van de drie onmisbare macromoleculen is voor alle bekende vormen van leven.

DNA staat voor Desoxyribonucleïnezuur. Deze macromolecuul is de belangrijkste drager van al ons erfelijk materiaal. In die zin, bepaalt ons DNA wie en wat we zijn.

Cellulaire energie winning

Elke B-vitamine speelt een rol in onze cellulaire energieproductie. In dit deel van de stofwisseling wordt energie geproduceerd uit voedingstoffen, zoals koolhydraten, eiwitten en vetten.

De energie is vervolgens beschikbaar in de vorm van de stof ATP, wat voor adenosinetrifosfaat staat. ATP wordt ook wel als de belangrijkste energievoorziening van het menselijk lichaam beschouwd.

Myeline productie

Vitamine B12 heeft ook een onmisbare functie in de vorming van myeline, ook wel ‘myelinisatie’ genoemd. Myeline is een zacht, vetachtig laagje dat om de uiteinden van onze zenuwen gevormd wordt.

Deze stof zorgt ervoor dat de zenuwprikkels gemakkelijker door de zenuw heen bewegen. Ook voorkomt het, dat deze prikkel onbedoeld naar een andere zenuw overspringt. Dit is cruciaal voor het correct functioneren van ons zenuwstelsel.

Verloopt onze zenuwgeleiding goed, dan kan informatie correct en snel door het gehele lichaam getransporteerd worden.

Rode bloedcellen aanmaak

Rode bloedcellen (erythrocyten) zijn één van de belangrijkste onderdelen van ons bloed. Ons bloed is hier grotendeels uit opgemaakt en deze cellen vervullen een zeer belangrijke taak: het vervoeren van zuurstof.

In de bloedban begeven deze cellen zich naar de longen, waar ze binden met zuurstofmoleculen. Vervolgens reizen ze naar onze organen, waar de de zuurstof afgeven. Hierna nemen ze het afvalproduct vanuit het orgaan, koolstofdioxide (CO2), mee terug naar de longen.

Zo legt deze cel dit rondje ettelijke malen af tijdens zijn leven.

Maar rode bloedcellen hebben het eeuwige leven niet. Ze circuleren zo’n 100 tot 120 dagen in onze bloedbaan. Vervolgens zijn ze te verouderd om verder te werken en worden ze door onze lever, beenmerg en milt verwijderd.

Om het gehalte van deze cellen op niveau te houden, is het beenmerg continu bezig met het produceren van nieuwe rode bloedcellen. Hier heeft het onder andere ijzer en foliumzuur, maar ook vitamine B12 voor nodig.

Slijmvliesvorming

Ook speelt vitamine B12 een rol in de celvorming van de wanden die onze tong, darm en vagina bekleden.

Hoeveel vitamine B12 heb je nodig?

Een vitamine B12-tekort kan tot nare klachten leiden. Deze stof is niet voor niets zo belangrijk voor ons lichaam.

Wanneer heb je kans op een tekort?

  • Mensen ouder dan 60 jaar
  • Veganisten
  • Mensen met een darmprobleem, zoals:
    • Ziekte van Crohn
    • Glutenallergie
    • Gedeeltelijke darmverwijdering
    • Absorptieproblemen

Maar hoeveel moet je per dag binnenkrijgen van deze stof, om geen tekort te krijgen?

De Algemene Dagelijkse Hoeveelheid (ADH) voor vitamine B12 is bij een volwassene vastgesteld op 2,8 microgram per dag. Dit aantal heb je al snel behaald, wanneer je goed op je voeding let.

Maar kinderen hebben deze vitamine ook nodig, voor een goede groei en ontwikkeling. Hiervoor is 2,8 microgram echter veel te veel. Daarom kun je de volgende richtlijnen aanhouden qua leeftijd:

Jonger dan 6 maanden: 0,4 microgram

Van 7 t/m 12 maanden: 0,5 microgram

Van 1 t/m 3 jaar: 0,9 microgram

Van 4 t/m 8 jaar:  1,2 microgram

Van 9 t/m 13 jaar: 1,8 microgram

Van 14 t/m: 2,4 microgram

Hierbij zorg je dat je kind geen tekort opbouwt.

Gelukkig zorgt ons lichaam ervoor dat een teveel aan vitamine B12 geen schade aanricht in ons lijf of klachten geeft. De opname van deze stof wordt namelijk streng gereguleerd. Wanneer iemand teveel inneemt, zal dit niet geabsorbeerd worden door het lichaam; zelfs niet als dit structureel gebeurt.

Maar hoe merk je, dat je een tekort hebt opgebouwd?

Symptomen van een vitamine B12-tekort

Een vitamine B12-tekort zul je niet snel opmerken. Pas wanneer het tekort voortduurt en chronisch wordt, zal het lijf in opstand komen.

Hierbij zal het klachten vertonen aan de hand van de ontstane schade en lichaamsprocessen die niet meer correct of voldoende kunnen verlopen.

Maar op welke symptomen van een vitamine B12-tekort kun je rekenen? En waar komen deze vandaan?

Klachten vanuit het zenuwstelsel

Wanneer ons zenuwstelsel niet goed kan functioneren, zullen er allerlei klachten ontstaan.

Prikkend gevoel

Een voorbeeld hiervan is paresthesie. Dit is doorgaans een pijnloos, maar dwingend gevoel wat te maken heeft met een stoornis in je gevoelssensatie. Een van de belangrijkste oorzaken van dit fenomeen is zenuwschade.

Wanneer je een vitamine B12-tekort hebt, wordt de vorming van myeline (vetachtige laag om de zenuwuiteinden) niet correct uitgevoerd. Hierdoor kan de myelineschede om de zenuw beschadigt raken of opzwellen, waardoor de informatievoorziening in het lichaam verstoord raakt.

Dit kan resulteren in een prikkend, brandend of tintelend gevoel. Je voelt hetzelfde, wanneer je per ongeluk te lang je benen over elkaar hebt geslagen. Wanneer een ‘slapend’ been wakker wordt, kan dit ontzettend prikken.

Dit gevoel kan ook een gevolg zijn van Pernicieuze anemie. Dit is een auto-immuunziekte waardoor het lichaam rode bloedcellen tekort komt.

Dit heet ook wel intrinsieke factor anemie. Intrinsieke factor is het eiwit dat ervoor zorgt dat vitamine B12 opgenomen wordt in de darm. Is er een tekort aan dit eiwit, dan zal de vitamine grotendeels het darmkanaal weer verlaten.

Verstoorde mobiliteit

Door de beschadiging van de zenuwen kunnen er nog meer problemen optreden. De communicatie binnen het lichaam kan niet goed meer verlopen, waardoor bijvoorbeeld aansturing van ledematen of evenwicht moeilijker wordt.

Bij een vitamine B12-tekort zien we dan ook vaak problemen in de balans of coördinatie. Deze stoornis noemen we ataxie.Vooral bij oudere mensen is dit een veel voorkomende oorzaak bij een val of ongeluk.

Bij ataxie zie je een typische ‘dronkemansgang’ of onstabiele bewegingen. In ernstige gevallen kan men helemaal niet meer lopen.

Verstoord zicht

Ook de zenuwen in het oog kunnen beschadigd raken. Hierdoor ontstaat een aandoening die optische neuropathie heet, ofwel zenuwschade aan de ogen.

Hierbij kun je wazig gaan zien, gedeeltelijk zichtverlies oplopen en na een tijd zelfs geheel blind worden.

De zenuw die van het oog naar de hersenen loopt, raakt beschadigd door een tekort of verkeerde aanmaak van myeline. Hierdoor verloopt de communicatie naar het brein niet goed. Daarom weet je op een gegeven punt niet meer wat je ziet: de informatie vanuit het oog komt niet meer aan om verwerkt te worden.

Maar zenuwschade kan overal in het lichaam ernstige gevolgen hebben. Hierdoor zijn er ook gevallen van epileptische aanvallen en afasie (spraakproblemen) bekend.

Klachten vanuit de energievoorziening

Ook vanuit de verstoorde voorziening van het lichaam kunnen klachten rijzen.

Bleke huid of geelzucht

Wanneer er een tekort aan vitamine B12 is, zal de aanmaak van rode bloedcellen sterk verminderen. Het lichaam heeft deze stof namelijk nodig voor de aanmaak van nieuwe cellen in het beenmerg.

Maar rode bloedcellen hebben niet het eeuwige leven, waardoor het lichaam continu nieuwe cellen aan het produceren is. Je lichaam heeft deze zuurstofvrachtwagentjes dus aan de lopende band nodig!

De productie van rode bloedcellen zal dus verminderen, wat bloedarmoede veroorzaakt. Maar ook de vorming van de nieuw geproduceerde cellen zal verstoord verlopen. Hierdoor krijg je grote, afwijkende bloedcellen die niet naar de bloedbaan kunnen migreren.

Dit noemen we megaloblastische anemie. Er zijn dus wel wat nieuwe bloedcellen, maar deze komen niet in de bloedbaan terecht. Deze worden vervolgens door het lichaam opgeruimd.

Tijdens dit opruimingsproces komt de stof bilirubine vrij. Dit is een afvalstof die ontstaat wanneer hemoglobine wordt afgebroken.

Hemoglobine is het eiwit dat zich binnenin de rode bloedcel bevindt. Wanneer de rode bloedcel bij de longen is aangekomen, zorgt hemoglobine ervoor dat er een hechting met de zuurstofmoleculen plaatsvindt. Zo wordt zuurstof transport mogelijk gemaakt.

De rode bloedcellen worden afgebroken in de lever. Wanneer de hemoglobine aan de beurt is, komt bilirubine vrij in de vorm van een geelrode galkleurstof.

Normaliter wordt deze giftige stof gelijk na afbraak weggevoerd en uit het lichaam verwijderd. Maar in het geval van megaloblastische anemie zijn er ontzettend bloedcellen te vernietigen en af te voeren. Daarom wordt het gehalte bilirubine in de bloedbaan erg hoog.

Dit geeft de huid een gelige gloed, doordat de galkleurstof vanuit de bloedbaan door de huid heen te zien is.

Vermoeidheid

Omdat er te weinig gezonde rode bloedcellen zijn voor het zuurstoftransport binnen het lichaam, zul je met een vitamine B12-tekort snel een moe of zwak gevoel krijgen. De belangrijkste energiewinning vindt namelijk plaats via de reactie met zuurstof.

Alle zuurstof die beschikbaar is, gaat naar de meest belangrijke lichaamsprocessen. Daarom kun je vooral na inspanning erg kortademig worden. Hier is namelijk gewoon geen zuurstof voor beschikbaar.

Benauwdheid en duizelingen

Door het tekort aan zuurstof kun je ook in rust last hebben van kortademigheid. Je gaat dan meer inademen, maar minder diep. Hierdoor probeer je meer zuurstof binnen te krijgen, waardoor je gaat hijgen.

Door het zuurstoftekort kun je bij kleine inspanningen ook last krijgen van flauwtes en duizelingen. Het lage gehalte rode bloedcellen verlaagt je bloeddruk, waardoor je sneller licht in je hoofd wordt. Er is dan gewoonweg niet genoeg bloed aanwezig in het brein.

Overige klachten

Ook kunnen er allerlei algemene klachten in het lichaam veroorzaken.

Stemmingswisselingen

In onze stofwisseling en de synthese van DNA werkt vitamine B12 nauw samen met foliumzuur (vitamine B11).

Foliumzuur wordt hierbij in de keten aangespoord door vitamine B12, om andere, opeenvolgende chemische reactie in gang te zetten. Één van deze reacties is de omzetting van homocysteïne.

Homocysteïne is een stof die als tussenproduct ontstaat, wanneer het aminozuur methionine omgezet wordt in het aminozuur cysteïne. Wanneer foliumzuur geactiveerd wordt, zal homocysteïne naar cysteïne omgezet worden.

Maar bij een tekort aan vitamine B12, zal het foliumzuur niet (voldoende) geactiveerd worden. Hierdoor blijft er veel homocysteïne achter in de bloedbaan, waar niets mee gedaan wordt.

Maar helaas is dit niet ongevaarlijk. Een verhoogd homocysteïne gehalte in het bloed wordt in verband gebracht met onvruchtbaarheid en miskramen. Daarom wordt tijdens de zwangerschap altijd suppletie van vitamine B12 aangeraden.

Bespreek dit aan het begin van je zwangerschap of bij zwangerschapsplannen dus altijd met je begeleidend arts.

Heeft de aanstaande moeder een tekort, dan kan dit leiden tot aandoeningen zoals een open ruggetje (Spina bifida). Ook is de kans op neurale buisdefecten tweemaal zo hoog.

Hiernaast kan de ophoping van homocysteïne effect hebben op het brein, en hier schade veroorzaken. Dit kan leiden tot algemene prikkelbaarheid, depressie, angststoornissen, stemmingswisselingen en paniekaanvallen. In ernstige gevallen kan men zelfs suïcidale neigingen krijgen.

Naast klachten rond het humeur, kan ook ons cognitieve vermogen hierdoor achteruit gaan. Vaak zijn er situaties bekend van verwarring, verstrooidheid en vergeetachtigheid. Men merkt dit door herhaaldelijk dingen kwijt te zijn en korte momenten van onbekwaamheid te voelen bij het uitvoeren van simpele taken.

Voorbeelden hiervan zijn: de huissleutels terugvinden in de koelkast of even ‘kwijt zijn’ hoe je ook alweer de temperatuur van de douche bijstelt.

Hiernaast wordt een verhoogd homocysteïne gehalte geassocieerd met vermeerderd risico op hart- en vaatziekten.

Ontstoken tong en mond

Door een vitamine B12-tekort kan er ook ontsteking en irritatie ontstaan in de mond. Hierbij zien we een prikkend, brandend en soms jeukend gevoel in het mondslijmvlies en het .. van mondzweren.

Hiernaast kan ook de tong ontstoken raken. Deze wordt gezwollen, rood en vaak glad van structuur. Het gladde oppervlak ontstaat doordat de smaakpapillen door de druk van de ontsteking glad getrokken worden. Hiernaast heeft men vaak last met kauwen, slikken en praten.

Vaak zie je bij deze ontsteking ook de vorming van lange, rechte voren of kloven in de tong.

Algemene klachten

Hiernaast kun je ook nog algemene klachten hebben, zoals:

  • Maag-darmklachten
  • Haaruitval
  • Menstruatieproblemen
  • Extreme slaperigheid
  • Verhoogde lichaamstemperatuur
  • Hoofdpijn
  • Hypertone blaas (plas niet op kunnen houden)
  • Sufheid
  • Concentratieproblemen
  • Oorsuizen
  • Spiertrillingen
  • Gevoel van kou
  • Branderig gevoel bij aanraking van de huid
  • Restless legs
  • Struikelen of dingen laten vallen

Behandeling vitamine B12-tekort

Herken je (een combinatie van) de bovenstaande symptomen bij jezelf? Of ben je al tijden gewoon niet fit? Dan is het wijs om te rade te gaan bij je huisarts.

Zij kunnen vaststellen of er een tekort is opgebouwd. Vaak wordt dit gedaan aan de hand van het bloedbeeld. Men neemt dan bloed af om de verschillende waarden te bekijken in het laboratorium.

Wanneer er een tekort wordt vastgesteld, is directe behandeling en bijsturing van het tekort vaak simpel. De patiënt krijgt een intramusculaire injectie met vitamine B12. Dit betekent dat de stof bij de spier wordt ingespoten.

Na deze eerste behandeling, is het belangrijk dat de arts zich richt op het achterhalen van de oorzaak van het tekort. Dit kan zoals simpels als het dieet zijn, maar ligt geregeld dieper binnenin het lichaam.

Wanneer de oorzaak niet achterhaald wordt, kan het lastig zijn om te behandelen. Heeft men bijvoorbeeld niet gediagnosticeerde absorptieproblemen in de darm, dan zal suppletie vaak niet voldoende zijn.

Vaak wordt na de eerste injectie bepaald of deze periodiek voortgezet moeten worden. Ook krijgt men meestal vitamine B12 suppletie in de vorm van tabletten.

Door het tekort aan vitamine B12 kan ook de foliumzuur huishouding verstoord zijn. Daarom worden vaak voor een paar maanden ook foliumzuurtabletten voorgeschreven.

Vitamine B12 rijke voeding

Een dagelijks menu met voldoende vitamine B12 is dus erg belangrijk voor een goed ontwikkeld en een gezond lichaam. Gelukkig zijn de bronnen voor deze vitamine rijkelijk aanwezig. Je vindt vitamine B12 namelijk in vlees, vleeswaren, eieren, melk en melkproducten.

Om deze reden hebben veganisten een verhoogde kans om een tekort op te lopen. Deze dierlijke producten worden namelijk geheel weggelaten uit een veganistische dieet.

Ook gistextract producten zoals marmiet bevatten vitamine B12. Hiernaast zijn er wat algen en wieren die deze stof bezitten, zoals het eetbare, Japanse zeewier nori.

Over het algemeen zijn er veel plantaardige producten die deze vitamine bevatten. Of wij mensen hier gebruik van kunnen maken, staat nog ter discussie.

Er wordt namelijk vaak aangedragen dat wij niet de absorptie of verteringsfuncties bezitten, die de vitamine vanuit deze bronnen vrij kunnen waren voor gebruik.

Supplementen

Om een tekort te voorkomen of te behandelen, kun je supplementen gebruik. Deze zijn vaak in pil of smelttabletvorm te verkrijgen. Zowel drogist als apotheek heeft deze beschikbaar. Je kunt echter niet elk product bij de apotheek zonder recept verkrijgen, vraag hiernaar bij de balie.

In de drogist echter wordt een serie aan supplementen verkocht waar je zonder recept gebruik van kan maken. Dit zijn algemene vitaminepillen (multivitaminen), die naast B12 ook andere vitaminen, mineralen en spoorelementen bevatten. Hiernaast zijn er producten die zich geheel op vitamine B of vitamine B12 richten.

Tabletten kunnen op elk moment van de dag ingenomen worden, dit hoeft niet per se tijdens de maaltijd. Wel raden we aan om een vast moment op de dag te kiezen, om te voorkomen dat je een dosis vergeet.

Smelttabletten zijn ideaal voor mensen met een tekort door een absorptieprobleem in de darm. Deze wordt opgenomen via het mondslijmvlies, waardoor het niet in aanraking komt met het maag-darmstelsel.

Weet je niet zeker waar het probleem van het (eventuele) tekort ligt? Dan kun je altijd het beste voor smelttabletten gaan. Absorptie- en afbreekproblemen in de maag en darmen komt namelijk relatief vaak voor bij het ontstaan van een tekort.

Conclusie

Een vitamine B12-tekort brengt allerlei risico’s met zich mee. Deze vitamine is belangrijk voor ons zenuwstelsel, zuurstofvoorziening, energie en afweersysteem.

Een tekort merk je doorgaans aan opvallende vermoeidheid, slechte coördinatie, duizeligheid, kortademigheid, huidverkleuringen en verstoord zicht.

Gelukkig komt een vitamine B12-tekort niet binnen één nacht tot stand. Maar mensen ouder dan 60 jaar, veganisten en patiënten met chronische darmproblemen dienen extra waakzaam te zijn. Bij een chronisch tekort kan er zenuwschade, energietekort en problematiek rond het brein optreden.

Deze vitamine vind je ruimschoots in dierlijke producten, zoals vlees, melk en eieren. Ook zijn er enkele plantaardige bronnen, al staat het verkrijgen van B12 via het menselijk verteringsstelsel hiervan ter discussie.

Naast B12 in je dieet, kun je ook smelttabletten of supplementen nemen. Smelttabletten zijn ideaal wanneer men (mogelijk) absorptieproblematiek in het maag-darmstelsel heeft.

Vermoed je een vitamine B12-tekort? Neem dan contact op met je huisarts. Wordt een tekort vastgesteld, dan kan dit opgevangen worden door een periodieke B12-injectie, eventueel in combinatie met supplementen. Belangrijk is echter dat men de oorzaak van het tekort ziet te achterhalen.